جزوه مهم طب سنتی – اسلامی

مزاج چیست؟مقدمه:
کلمه‌ی مزاج برای همه‌ی ایرانیان نام کاملاً آشنایی است. افرادی را که زود عصبانی می‌شوند، آتشین مزاج می‌خوانند. افراد دیرجوش و کم حرف و غیرفعّال را سرد مزاج می‌نامند. حقیقتاً معنی مزاج چیست؟ چگونه می‌توانیم مزاج خود را یا به تعبیری درست تر، طبیعت بدن خود را بشناسیم. اختلاف طبایع افراد همیشه مورد کنجکاوی و سئوال بوده است. در یک روز پائیزی به مردمی که بیرون از منازل خود و به جهت رفتن به محل کار در حرکتند دقّت کنید. تعدادی با پالتو و شال و کلاه، تعدادی با یک ژاکت معمولی و تعدادی فقط با یک پیراهن بیرون آمده‌اند. این‌ها چه تفاوتی دارند؟ تعدادی خیلی زود چاق می‌شوند و عدّه‌ایی با وجود خوردن مقدار قابل توجّهی غذا، همچنان اندام مناسبی دارند. تعدادی خواب سبک دارند و ساعات خوابشان کم است.تعدادی خواب سنگین و طولانی دارند. بعضی‌ها خیلی تند و تیز هستند، بلند و سریعتکلّم می‌کنند در حالی که تعدادی نیز خیلی آرام و منقطع و با تأنّی حرف می‌زنند. برخیافراد با خوردن یک خیار دل درد می گیرند و به قول معروف سردیشان می‌شود در حالی که ………………….

 


مزاج شناسی

مزاج چیست؟

مقدمه:
کلمه‌ی مزاج برای همه‌ی ایرانیان نام کاملاً آشنایی است. افرادی را که زود عصبانی می‌شوند، آتشین مزاج می‌خوانند. افراد دیرجوش و کم حرف و غیرفعّال را سرد مزاج می‌نامند. حقیقتاً معنی مزاج چیست؟ چگونه می‌توانیم مزاج خود را یا به تعبیری درست تر، طبیعت بدن خود را بشناسیم. اختلاف طبایع افراد همیشه مورد کنجکاوی و سئوال بوده است. در یک روز پائیزی به مردمی که بیرون از منازل خود و به جهت رفتن به محل کار در حرکتند دقّت کنید. تعدادی با پالتو و شال و کلاه، تعدادی با یک ژاکت معمولی و تعدادی فقط با یک پیراهن بیرون آمده‌اند. این‌ها چه تفاوتی دارند؟ تعدادی خیلی زود چاق می‌شوند و عدّه‌ایی با وجود خوردن مقدار قابل توجّهی غذا، همچنان اندام مناسبی دارند. تعدادی خواب سبک دارند و ساعات خوابشان کم است.تعدادی خواب سنگین و طولانی دارند. بعضی‌ها خیلی تند و تیز هستند، بلند و سریعتکلّم می‌کنند در حالی که تعدادی نیز خیلی آرام و منقطع و با تأنّی حرف می‌زنند. برخیافراد با خوردن یک خیار دل درد می گیرند و به قول معروف سردیشان می‌شود در حالی کهبعضی‌ها با خوردن نیم کیلو خیار هیچ واکنشی ندارند. تمام آزمایش‌های بالینِی اینافراد سالم است و از لحاظ بررسی خون و بافت‌های بدن و اعضا و تمام مواردآزمایشگاهی همه طبیعی هستند. پس اختلاف این افراد در کجاست؟

جواب تمامی اینسئوال‌ها را در طبّ سنتی در بحث طبایع یا مزاج پیدا می‌کنیم. طبیعت انسان‌ها با همتفاوت دارد، اگر بخواهیم سبک زندگی سالم و روش دستیابی به سلامت واقعی را تجربهنمائیم، باید به جسم و روان آدمی ازدیدگاه طبّ سنّتی یا طبّ مزاجی ایران نظر کنیم.

تعریف ارکان:
قبلاز آنکه به تعریف مزاج بپردازیم، لازم است با چند اصطلاح در طبّ سنّتی آشنا شویم.

از دیدگاه طبّ سنّتی عوامل تشکیل دهنده‌ی جهان خلقت و بدن انسان، چهار عنصر اصلی می‌باشند. به عبارتی دیگر، اجزای اوّلیّه‌ی بدن انسان و غیرانسان از اجسامبسیطی تشکیل شده‌اند که غیر قابل تقسیم به اجسام مختلفه دیگر می‌باشند که به آنهاارکان گفته می‌شود:

الف) آتش که گرم و خشک است. ب) هوا که گرم و تر است. ج) آب که سرد و تر است. د) خاک که سرد و خشک است.

تعریف مزاج:

مزاج همان طبع است و آنرا نباید با خلط یا رکن اشتباه کنید. مزاجْ جسم نیست. بلکه گرمی، سردی، خشکی، و تری را مزاج گویند.

انواع مزاج:

مزاج چون از ترکیب ارکان با یکدیگر پدید می‌آید، لذا بسته به میزان ترکیب هر رکن، مزاج متفاوتی حاصل می‌گردد ولی اگر بخواهیم مزاج‌ها را دسته بندی نماییم، چون تعداد چهار رکن در هم ترکیب می شوند، مزاج‌های اصلی را می‌توان در نه طبقه به شرح ذیل دسته‌بندی کرد:

۱- در تعدادی رکن آتش بیشتر ازسایر ارکان است، این افراد مزاج گرم و خشک دارند که آن‌ها را صفراوی می‌گویند.

۲- در تعدادی رکن هوا بیشتر از سایر ارکان است، این افراد مزاج گرم و تر دارند که آن‌ها را دموی می‌گویند.

۳- در تعدادی رکن آب بیشتر است، این افراد مزاج سرد و تر دارند لذا آن‌ها را بلغمی می‌گویند.

۴- در تعدادی رکن خاک بیشتر است، این افراد مزاج سرد و خشک دارند که آن ها را سوداوی می گویند.

۵- در تعدادی نیز این ارکان نسبتاً در حالت تعادل هستند که این افراد مزاج معتدل دارند.

۶- در تعدادی ارکان آتش و هوا بیشتر از سایر ارکان هستند، این افراد مزاج گرم دارند و از لحاظ تری و خشکی معتدل هستند.

۷- در تعدادی ارکان هوا و آب بیشتر از سایر ارکان هستند، این افراد مزاج تر دارند و از لحاظ گرمی و سردی معتدل هستند.

۸- در تعدادی ارکان آب و خاک بیشتر است، این افراد مزاج سرد دارند و از لحاظ تری و خشکی معتدل هستند.

۹- در تعدادی ارکان خاک و آتش بیشتر است این افراد مزاج خشک دارند و از لحاظ گرمی و سردی معتدل هستند.

بنابراین هر فرد از بدو تولدش دارای حرارت و رطوبت غریزی می‌باشد که به آن مزاج اصلی یا جبلّی می‌گویند.

در جدول ذیل این طبقات به صورت تصویری نشان داده شده اند:

[علامت ۸۸ غلبه‌ی یک رکن را نشان می‌دهد و در اعتدال، به معنای ترکیب متعادل ارکان است – اصغری]

 

تعریف خلط:

هر غذایی که می‌خوریم هنگامی که وارد بدن ما می‌شود در معده هضم آن آغاز می‌گردد، به کبد می رود و در کبد چهار خلط یا چهار نوع مایع تولید می‌شود که نام و خصوصیّات آن‌ها به قرار ذیل است:

الف ) خلط دم که دارای مزاج گرم و تر است.           ب) خلط صفرا که دارای مزاج گرم و خشک است.

ج) خلط بلغم که دارای مزاج سرد و تر است.            د ) خلط سودا که دارای مزاج سرد و خشک است.

اگر چه همه‌ی این اخلاط در خون موجودند امّا خدای متعال برای صفرا و سودا جایگاه ذخیره در نظر گرفته است.طحال جایگاه ذخیره‌ی سوداست وکیسه‌ی صفرا جایگاه ذخیره‌ی صفراستکه در آن جمع باشند ودر صورت نیاز به اندازه‌ی لازم در بدن انتشار یابند.

اما «دم» و «بلغم» در عروق خونی ولنفاوی و… در حال گردش‌اند.

وجود هر چهار خلط در بدن انسان ضروری است امّا در حدّ خاصّ و معیّن، و کمبود و یا فزونی هر یک از آن‌ها باعث سوء مزاج یا غلبه‌ی اخلاط می‌گردد که در این حالت برای رفع مشکل باید تدابیر مربوطه رعایت و درمان صورت پذیرد.

سعدی می‌فرماید:

چهار طبع مخالف ســــرکش               چند روزی بوند با هم خوش

            چون یکی زین چهار شد غالب               جــان شیرین برآید از قالب

هرچیزی مزاجی دارد!

این نکته قابل توجّه است که هر چیز در این عالم هستی دارای مزاج است. حیوانات، گیاهان، فصول، سنین و اعضا بدن که به ترتیب به آن‌ها اشاره‌ای می‌کنیم:

۱- حیوانات: هر موجود بسته به نوع فعالیّت و خلقتش دارای مزاج خاصّ خود است. مثلاً گرگ مزاج گرم وخشک دارد و عنصر آتش در آن برتری دارد، شیر که حیوان شجاع و درنده‌ای است از خون غالب آفریده شده است و اگر چنین نباشد که اصلاً شیر نیست و نمی‌تواند تمام خصوصیّات یک شیر را داشته باشد،مورچهازجنسسوداست، زنبورازجنسصفراست، الاغازجنسبلغماست.

۲- گیاهان:در گیاهان وجود عناصر چهارگانه‌ی ارکان را با خوردن یا لمس آن‌ها به وضوح می‌بینیم.گیاهانی را که خوردن و حتّی لمس آن‌ها موجب گرمی و تشنگی فوری شده ویا حتّی با تکرار در خوردن و لمس آن‌ها در بدن ایجاد خارش وسوزش می‌شود، گرم وخشک می‌گوئیم.

گیاهانی را که خوردن آن‌ها موجب ایجاد گرمی می‌شود، گیاهان گرم و تر می‌گوئیم.

گیاهانی را که موجب رفع حرارت بدن شده و رفع تشنگی می‌کند، سرد وتر می‌نامیم.

گیاهانی را که از گرمی بدن می‌کاهد امّا تشنگی را برطرف نمی‌کند و با تکرار آن‌ها در بدن ایجاد خشکی و لاغری می‌شود، سرد و خشک می‌گوئیم.

در مجموع عناصر گرم وخشک را صفرازا، گرم و تر را مولّد خون،عناصر سرد وخشک را سودازا، و عناصر سرد وتر را بلغم زا نامگذاری می‌کنیم.

۳- فصول:بهار، مزاج گرم وتر دارد.پاییز، سرد وخشک است. تابستان، گرم و خشک و زمستان، سرد وتراست.

۴- ساعات شبانه روز:صبح مزاج گرم وتر دارد و بهاری است. ظهر مزاج گرم وخشک دارد و تابستانی است. عصر مزاج سرد وخشک دارد و پاییزی است و شب مزاج سرد وتر دارد و زمستانی است.

۵- اسنان(سن ها): انسان در سنین مختلف مزاج‌های مختلفی دارد:

۱- مرحله‌ی رشد ونمو (از تولّد تا ۳۰ سالگی) ، دارای مزاج گرم وتر است.

۲- مرحله‌یجوانی(۳۰ تا ۳۵ سالگی)، مزاج گرم وخشک است.

۳- مرحله‌یمیانسالی یا کهولت (۳۵ سالگی تا ۶۰ سالگی)، مزاج سرد و خشک است.

۴- مرحله‌یپیری(بعد از ۶۰ سالگی)، مزاج سرد و تر است.

۶- انواع مزه ها:مزه‌ی شیرین گرم است. تلخی گرم وخشک است. ترشی سرد وخشک است. شوری و تندی گرم وخشک است. بی مزه و گسی سرد و تر است.

۷- مزاج عضوی: هر عضوی در بدن یک مزاج مخصوص به خود دارد مثلاً: مغز، سرد و تر است. استخوان و مو، سرد وخشک است. چربی، سرد وتر است. قلب، گرم و خشک می‌باشد.

۸- مزاج جنسیّتی: جنس مذکّر نسبت به جنس مؤنّث گرم و تر است.

۹- مزاج مکان‌ها:مناطق کوهستانی سرد وخشک است. مناطق بیابانی گرم و خشک است. کنار دریا سرد وتر است.

خلاصه برای هر جسم و حالت و موقعیّتی می‌توان مزاج قائل شد که در جدول ذیل به پاره ای از آن‌ها اشاره شده است:

 

تمامی جنبه های زندگی ما تحت تاثیر طبیعت بدنمان قرار دارد، نوع غذایی که می خوریم می تواند تاثیرات بسیار مهمی بر تمامی اعضای بدن ما از مغز و اعصاب گرفته تا قلب و معده و کبد و کلیه ها داشته باشد، در بعضی از انواع مزاج، خوردن یک غذای نامناسب می تواند عواقب زیادی داشته باشد.

غذای نامناسب با مزاج شما می‌تواند موجب تغییرات خواب، حالت عصبی، اختلال حافظه، اختلال هضم، اختلال دفع، عوارض پوستی، نشانه‌های درگیری کبد و قلب و اندام های تناسلی را نشان دهد.نوع نوشیدنی‌ها، لباس‌ها، هوای استنشاقی، مقدار حرکت‌ها و استراحت روزانه وچگونگی دفع و حالت‌های عصبی و روانی، مستقیماً مرتبط با حالات طبیعی یا مزاجی است.بنابراین برای داشتن زندگی سالم و طبیعی، وزن مناسب، و آرامش روحی، همه‌ی ما نیازمندبه شناختن مزاج یا طبیعت خود هستیم.

تشخیص مزاج سرشتی یک فرد:

ازروی ۱۰ مورد می‌توان مزاج سرشتی یا جبلّی یک فرد را تشخیص داد:

۱- لمس۲- گوشت وچربی       ۳- رنگ پوست بدن۴- مو۵- هیئت وشکلاعضا۶- سرعت انفعال اعضا      ۷- خواب و بیداری   ۸- کلّیه‌ی افعال بدن(دلائلافعال)۹- کیفیّت دفع فضولات بدن۱۰- انفعالات نفسانی

لازم به ذکر است ازآنجایی که ممکن است بر اساس دلایل مختلف، افراد دچار غلبه‌ی خلط و سوء مزاج شوند، لذابرای تشخیص مزاج جبلّی یک فرد باید حالات و علایم تشخیص مزاج را در سنین پائین‌ترافراد مورد بررسی قرار گیرد و یکی از بهترین راه‌های آن پرسش از پدر و مادر در موردخصوصیّات دوران کودکی است.

بطور مثال ممکن است خانمی دارای مزاج جبلّی گرم و ترباشد ولی بعد از بارداری جنین دختر و زایمان به روش سزارین دچار غلبه سردی شده باشد، این شخص از ویژگی‌های قبل از بارداری خود می‌تواند، پی به مزاج جبلّی خود ببردو از ویژگی‌هایی که تغییر کرده است، پی به نوع خلطی که به غلبه‌ی آن خلط دچار شده ببرد و بر اساس نوع سوء مزاج، تدابیر مربوطه را برای رسیدن به اعتدال انجامدهد.

همچنین ممکن است خلطی دارای مزاج متفاوت با مزاج جبلی افراد بر یکی ازاعضای بدن غلبه نماید. مثلاً فردی دارای مزاج جبلّی گرم و خشک، ممکن است دارای غلبه‌یبلغم در سر یا معده گردد.

 ۱- لمس:

فرد باید معتدل المزاج باشد تا بتواند مزاج فردی را مشخّص کند. اگر این فرد معتدل المزاج در لمس پوست فرد را:

– گرم احساس کند، این فرد گرم مزاج است.

– اگر سرد احساس کند، این فرد سرد مزاج است.

– اگر در لمس آن را نرمتر از حدّ طبیعی یابد، دلالت بر رطوبت مزاج می‌کند.

– اگر در لمس صلب‌تر(سخت‌تر) یابد، دلالت بر خشکی مزاج دارد.

۲- گوشت و چربی:

اگر در بدن فرد گوشت زیاد باشد، دلالت بر گرمی و تری دارد، اگر چربی بدن بیشتر از گوشت باشد، دلالت بر سردی وتری دارد(گوشت زیاد باشد+ چربی کم= گرمی وخشکی)

۳- رنگ پوست بدن:

سفیدی پوست بدن نشانه‌ی کم خونی و مزاج کمی مایل به سردی می‌باشد.

رنگ زرد کمی مایل به قرمزی نشانه‌ی وجود خون غیرطبیعی در بدن است.

قرمزی پوست بدن نشان از گرمی و پر خونی دارد.

تیرگی پوست نشانه‌ی خون غیرتمیز بوده و مستعدّ غلبه‌ی سودا است.

زردی پوست نشانه‌یصفرا(گرمی وخشکی) است.

رنگ بادنجانی نشانه‌یخشگی و سردی(سودا) است.

رنگ گچی نشانه‌ی سردی و تری(بلغم) است.

۴- مو:

مو یکی از فضولات بدن است که نوع کیفیّت و حالات آن برای شناسایی نوع مزاج به عنوان یک معیار به شرح ذیل مورد استفاده قرار می‌گیرد:

الف)سرعت رشد مو:

اگر سرعت رشد مو زیاد باشد، نشانه‌ی گرمی مزاج است.

اگر سرعت رشد مو کم باشد، نشانه‌یسردی مزاج است.

اگر رشد مو خیلی خیلی سریع باشد بیش از حدّطبیعی، دلیل بر گرمی و خشکی مزاجاست.

ب) پرمویی یا کم مویی بدن:

پر مویی بدن دلیل بر گرمی مزاج، وکم مویی بدن دلیل بر سردی مزاج است.

ج) نازکی و کلفتی مو:

نازکی مو دلیل بر سردی وتری، و کلفتی مو دلیل بر گرمی و خشکی مزاج است.

د) جعودت وصافی مو:

موی مجعّد دلیل بر گرمی وخشکی و موی صاف ولخت، سردی وتری مزاج است.

هـ) رنگ مو:

موی سیاه دلیل بر گرمی و خشکی مو، و سفیدی مو دلیل بر سردی وتری، و موی حنایی طلایی کمی مایل به قرمز)، دلیل بر اعتدال مزاج است.

۵- شکل اعضا:

موارد ذیل بیانگر گرمی مزاج است:

۱٫ قفسه‌ی سینه پهن بزرگ

۲٫ اندام‌ها بزرگ

۳٫ عروق برجسته و بزرگ قابل مشاهده

۴٫ نبض عظیم وقوی

۵٫ عضلات کلفت وبزرگ

۶٫ عضله‌ی خیلی به مفصل چسبیده و دارای تاندون کوچک

لازم به ذکر است بر عکسِ موارد فوق الذّکر، دلالت بر مزاج سرد می‌کند؛ مثلاً داشتن اندام‌های کوچک.

موارد ذیل بیانگر مزاج خشک است:

۱٫ چهره‌ی لاغر وپوست به استخوان چسبیده

۲٫ مفاصل قابل مشاهد و برجسته

۳٫ غضروف‌های حنجره وبینی و … برجسته وواضح است.

۶- سرعت انفعال اعضا:

اگر عضوی در بر خورد با گرما وسرما و خشکی و رطوبت زود از آن اثر پذیرد دلیل غلبه‌ی آن مزاج است. مثلاً اگر در گرما( چه خوراکی، چه موضعی و…) زود گرم شود، دلیل بر گرمی مزاج می‌باشد.

۷- خواب و بیداری:

خواب زیاد، دلیل بر سردی وتری مزاج است.

خواب کم و بیداری زیاد، دلیل بر خشکی وگرمی مزاج است.

خواب وبیداری معتدل، دلیل بر اعتدال مزاج است.

۸- افعال طبیعیّه‌ی صادره از بدن:

یعنی تمام افعال بدن شامل سرعت رشد، رویش دندان، بلوغ، افعال مربوط به کبد، قلب و مغز و …اگر این افعال سریعتر از حدّ طبیعی خود صورت گیرد، دلیل بر گرمی مزاج و اگر کندتر صورت گیرد، دلیل بر سردی مزاج می‌باشد.

۹- دفع فضولات:

فضولات بدن شامل ادرار(بول)، مدفوع(براز)، عرق، مو، ناخن، خون حیض، مایع منی و … است.

اگر رنگ مدفوع یا ادرار تیره تر از معمول یا بدبوتر از معمول باشد، دلالت بر گرمی مزاج وغلبه‌ی صفرا دارد یا اگر زود به زود صورت گیرد نیز دلالت بر گرمی مزاج و غلبه‌ی صفرا دارد.

بی‌رنگ بودن یا کم بودن فضولات و عدم رایحه‌ی آن، دلالت بر سردی مزاج دارد.

۱۰- کارها و رفتارهای نفسانی:

موارد ذیل دلالت بر گرمی مزاج دارد و عکس این حالات نشان از سردی مزاج دارد:

– حسن ظن

– امیدوار بودن

– جوانمرد وبا غیرت

– استعداد فهم مطالب در او بالاست.

– پرحرکت وپرجنب وجوش و پرنشاط

– سریع تصمیم به کاری می گیرد اهل تردید نیست.

– زیرکی

– سنگدلی

– بیقراری در مقابل صبوری

– وقاحت(پررویی)

– پرحرفی

ثبات انفعالات یعنی ثبات در رضایت از چیزی، ثبات در حافظه، دلیل بر خشکی مزاج است.

زوال انفعالات یعنی ناپایداری در چیزها مثل موارد ذیل دلالت بر رطوبت مزاج دارد:

۱-      حافظه‌ی کم

۲-      ناپایداری سریع در اتفاقات.

۳-      هر روز یک احساس دارد، حزب باد است.

۴-      از هر چیزی یک لحظه راضی است یک لحظه ناراضی است.

مزاج سرشتی یا جبلّی، مزاجیاست که از طریق ارث از پدر و مادر به فرد منتقل می‌شود و از زمان تولّد در فرد وجوددارد و یک حالت طبیعی برای آن فرد به حساب می‌آید.

 

ویژگی‌های ذیلمربوط به مزاج سرشتی افراد دَمَوی می‌باشد:

این افراد هیکل درشت و بدنی عضلانی دارند و لاغرنیستند. پوستی سرخ و سفید رنگ دارند. موهای پر پشت دارند، نبض پر و قوی دارند. خوبمی‌خوابند و تحمّل بی‌خوابی را نیز دارند. پوست این‌ها گرم و مرطوب و نرم است. نهگرمایی هستند و نه سرمایی، امّا به نسبت تحمّل سرما برایشان راحت تر است. میل بهشیرینی و ترشی دارند. همه نوع غذا را می‌توانند بخورند.

این افراد انسان‌های شجاعو جسور هستند با اعتماد به نفس بالا. معمولاً مدیر و رهبر یک گروه یا یک جمع می‌باشند و خوش اخلاق، صمیمی، خوشرو و آرام هستند امّا اگر عصبانی شوند، رفتارهایمخاطره آمیز از خود نشانمی‌دهند. معمولاً اهل ریسک کردن هستند. به اندازه‌یصفراوی مزاج ها منظّم ودقیق نیستند، اکثراً بی‌نظم هستند، هوش و حافظه‌ی بالایی دارند.سریع و پر انرژی هستند. میل و توان جنسی بالایی دارند. استعداد ابتلا به بیماری‌هایقلبی و عروقی و فشار خون بالا دارند. عروق روی دست‌ها برجسته است نبض آنان پر و قویاست.

قدرت حرکات بدنی آن‌ها بالاست و صدایی رسا و محکم دارند. قدرت هضم واشتهایشان خوب است و معمولاً یبوست ندارند.

دموی‌ها معمولاً افرادی بی‌خیال وسرزنده و اغلب بی‌حساب و کتاب‌اند.

توصیه و تدابیر:

افراددمویباید غذاهای خنک و سردی مثل آش انار، آش آلو، آب زرشک، خیار، مرکّبات و ماست مصرفکنند تا حرارت بدن تعدیل شود.

اگر فرد دموی همراه با غذای گرم مثل شیرینی‌جات ازموادّ و اغذیه‌ی سرد استفاده نکند، دچار جوش و خارش بدن، گر گرفتگی، بیقراری، کهیر[۱]،سوزش ادرار، سوزش سر دل و آفْت دهان خواهد شد.

معمولاً بیماری‌های افراد دَمَوی دراثر افزایش حرارت و رطوبت و به طور کلّی افزایش خون به وجود می‌آید که حجامت به عنونمؤثّرترین درمان برای دموی مزاج‌ها مطرح است. چون دم گرم‌ و تر است، رژیم غذاییمناسب برای دموی‌ها رژیم غذایی سرد و خشک است.

علایم غلبه خلط دم:

اگر تعادلمیان اخلاط و مقدار آن‌ها یا کیفیّت هر یک از اخلاط بهم بخورد، موجب بیماری در بدن می‌شود یا به عبارتی موجب غلبه‌ی یک خلط بر اخلاط دیگر در بدن می‌شود که می‌بایست مورددرمان قرار گیرد که در ذیل علایم غلبه‌ی خلط دم ذکر شده است.

۱٫        پری رگها و پرینبض

۲٫        سر درد و احساس سنگینی سر

۳٫        سرخی چشم‌ها در صورت و بدن

۴٫        ایجاد دمل و جوش و بثورات[۲] پوستی و خارش(بیشتر در تنه وکتف)

۵٫        زیاد شدنخواب

۶٫        احساس کسالت و خمیازه

۷٫        احساس مزه‌ی شیرین در دهان

۸٫        خونریزی لثه وبینی

۹٫        خارش محلّ حجامت وفَصْد قبلی

۱۰٫     افزایش فشار خون

 

ویژگی‌های ذیل مربوط به مزاج سرشتی افراد صفراوی می‌باشد:

این افراد لاغر اندام هستند امّامفاصلواستخوانبندیدرشتوبرجستهدارند.پوستگرم وخشکی دارند. رنگ پوست و سفیدی چشم آن‌ها کمی به زردی می‌زند. موهای پر پشت وسیاه و گاهی مجعّد دارند و به علّت حرارت و خشکی زیاد بیشتر مستعدّ تاسی سرند.خشکیدهان و عطش فراوان دارند. خیلی گرمایی هستند و در تابستان اذیت می شوند. استعداداین را دارند که با خوردن خوراکی‌های خیلی گرم دچار خارش و کهیر شوند. تمایل بهخوردن ترشی‌ها (سرکه، تمرهندی و لواشک) را دارند و هم چنین سردی‌هایی مثل خیار، کاهوو هندوانه. تمایل به خوردن شیرینی در این‌ها کم است. نبض پر و قوی دارند. عروقبرجسته در دست دارند. این افراد زود عصبانی شده و زود هم عصبانیتشان فروکش می‌کند.بسیار پر انرژی و پر تحرّک هستند. افراد باهوش و زیرک هستند و هم چنین پر حرف. درکارها چالاک و سریع هستند. افراد دقیق، منظّم و تیز بین هستند. میل بالای جنسی وتوان جنسی متغیّر دارند.

پیوسته، سریع و بلند صحبت می‌کنند. خوابشان کم و سبکاست. قدرت هاضمه‌ی آن‌ها خوب است و معمولاً یبوست دارند.

از حافظه و قدرت یادگیری بالایی برخوردار هستند.روابطاجتماعیآن‌هاقویاست.عجولوبی‌قرارند.

اصولاً مزاج های گرم(دموی‌ها و صفراوی ها) ازلحاظاعمالبدنیوخصوصیاّت حیاتی از قدرت بالایی برخوردارند. گرما موجب افزایش کارکرد اعضای مختلف ازمغز و اعصاب گرفته تا اندام‌های تناسلی می‌گردد.


توصیه و تدابیر:

رژیم غذاییمناسب برای صفراوی‌ها(گرم و خشک) غذاهائی است که سرد و تر باشند.

افراد صفراویغالباً در اثر حجامت تعدیل مزاج یافته و رنگ و رویی به مراتب روشن‌تر از قبل خواهندداشت. اشتهای آنان با حجامت افزایش می‌یابد و در صورت تکرار حجامت فربه و چاقخواهند شد. نمونه‌ای از رژیم غذایی مناسب برای افراد صفراوی کاهوست که سرد و تر استو برای دفع صفرا مفید است. ماهی، ماست و به طور کلّی لبنیّات، مرکبّات، ماءالشّعیر(آبجو)، آب‌غوره، آب ‌لیمو برای صفراوی‌ها مفید و لازم است.

 

علایمغلبه‌ی صفرا:

۱٫        زردی رنگ چشم و پوست

۲٫        خشکی دهان وبینی

۳٫        عطش زیاد

۴٫        جوش و آکنه در سر وصورت

۵٫        خشکی پوست واگزما

۶٫        تلخیدهان

۷٫        کاهش اشتها به غذا

۸٫        احساس گز گز و سوزن سوزن شدن بدن

۹٫        نبض سریع

۱۰٫     احساس تهوّع

 

ویژگی‌های ذیل مربوط به مزاج سرشتی افراد سوداوی می‌باشد:

اغلب افرادی هستند لاغر با استخوان‌های نازک و کشیده. پوست سوداوی‌ها خشک و رنگآن از حالت سفید تا سبزه و تیره متغیر است. موی بدن سوداوی‌ها کم است و موی سرشانبه علّت سردی و خشکی زودتر دچار سفیدی یا حالت گندمگون می‌شود. نبض آن‌ها تقریباًکند امّا سفت و باریک است.در لمس بدنشان سرد و خشک و پوستشان سفت است. بینی آنان خشک است. خواب کم دارند. تحمّل هوای سرد را ندارند و در هوای گرم و فصل بهار راحت ترند. در فصل پاییز خیلیاذیت می‌شوند. تمایل به خوردن شیرینی و گرمی‌ها دارند. افراد دقیق و منظّم، دوراندیش و محاسبه‌گر و محتاط هستند.بیشتر اوقات دچار نگرانی و دو دلی ووسواس در تصمیم گیری‌ها می‌شوند. افراد لجباز هستند و در تصمیمات خود بسیار پایدار وثابت قدم هستند. خیلی اهل فکر وخیال هستند. خودخور و درون‌گرا وکم انرژی هستند.مستعدّ افسردگی و وسواس‌اند.

حرکاتشان از حالات آرام و کند تا معمولی متغیّر استبا احتیاط و دقّت صحبت می‌کنند، در نتیجه کلامشان سریع و بلند نیست. زود سیر شده امّاسریعاً گرسنه می‌شوند، قدرت هاضمه‌ی بالاییندارند. از نظر قدرتومیلجنسیضعیفندوتمایلشان به رفتار محبّت آمیز بیش از آمیزش جنسی است.افراد سوداوی مزاج افرادیخشک، کم معاشرت، تابع مقرّرات، فنی، دقیق، حسابگر، دوراندیش و اغلب سمج هستند. اگرنسبت به کسی کینه داشته باشند، از دل بیرون نخواهند کرد. اصرار دارند که هر کاری رابه انجام برسانند و جنبه‌ی عقلانی امور را بیشتر مدّ نظر دارند. دوستی با سوداوی‌هاکار ساده‌ای نیست.

توصیه وتدابیر:

سودا چون سرد و خشک است، افراد سوداوی باید از غذاهایگرم و تر بیشتر مصرف نمایند.در میان فصل‌ها، پاییز فصل سوداست و بهترین فصلبرای حجامت افراد سوداوی نیز فصل پاییز است.

 

علایم غلبه‌ی سودا:

۱٫        لاغریوخشکی وسفتی پوست

۲٫        دو نیم شدن انتهای موهای سر(موخوره)

۳٫        سوزش سردل

۴٫        اشتهای کاذب(گرسنگی زودرس)

۵٫        سیاه وتیره شدن رنگ پوست بخصوص تیرگیزیر چشم

۶٫        فکر وخیال زیاد(وسواس)

۷٫        خواب سبک و پریدن مکرّر ازخواب

۸٫        اضطراب و تشویش خاطر(افسردگی)

۹٫        سیری زود رس

 

ویژگی‌های ذیل مربوط به مزاج سرشتی افرادبلغمی می‌باشد:

هیکل بلغمی‌هامعمولاً درشت است و افرادی چاق هستند و بدن پر چربی دارند.پوست سفید رنگ دارندو در لمس، پوست بدنشان سرد و مرطوب و نرم است.موهای کم پشت دارند. دهانشانمرطوب است. تشنه نمی‌شوند. خواب آن‌ها سنگین و زیاد است. احساس کسلی و بی‌حالیدارند. تمایل به خوردن شیرینی و ادویه‌جات و گرمی‌جات دارند. در فصل زمستان خیلیاذیت می‌شوند. مستعدّ ابتلا به بیماری‌های روماتیسمی و مشکلات گوارشی هستند. با خوردنسردی‌ها دچار مشکل می‌شوند. نبض ضعیف دارند. کم انرژی و کم جنب و جوش هستند و درکارها کند هستند. خیلی دیر عصبانی می‌شوند. فراموشکار و کند ذهن هستند. افراد راحت وبی‌قید به اکثر مسائل هستند. همه چیز را راحت می‌گیرند و خود را درگیر چیزی نمی‌کنند. توان ریسک ندارند. بی‌اراده هستند. متأثّر از دیگرانند. میل جنسی کم و توانجنسی کم دارند.چندان قوی نیستند. همچنین با تأنّی صحبت می‌کنند. اشتهایشان زیادنیست و قدرت هضم بالایی ندارند.سردی و رطوبت بدن توان جنسی آن‌ها را کاهش می‌دهد.

بلغمی‌ها معمولاً افرادی آرام، صبور، تسلیم پذیر و مسالمت جو هستند. بیشتردوراندیش و با احتیاط هستند و در انجام امور از خود شجاعت نشان نمی‌دهند. روابطاجتماعی آنان چندان قوی نیست و از حافظه و قدرت تمرکز بالایی برخوردار نمی‌باشند.

توصیه وتدابیر:

افراد بلغمی نباید سردیجات را به تنهایی میل کنند(باید همراه با مصلحات میل شود).حجامت نیز برای بلغمی‌ها بدون نظر پزشک توصیهنمی‌شود.


علایم غلبه‌یبلغم:

سفیدی رنگ پوست – نرمی وسردی پوست – کندی حواس – زیادشدن خواب – مدفوع بدبو – فراموشی وکندفهمی – ترشحّات پشت حلق -بلغمی وسرفه زیاد – ضعف هضم وآروغ ترشزدن – افزایش آب دهان – افزایش اشتها – تجمّع چربی شکمی – عدم تشنگی – ادرار سفیدرنگ – احساس کسلی و بی‌حالی

 

درباره‌ی موادّ غذایی

نمک

۱٫       نمک هم غذاست هم دارو.

۲٫       عسل و نمک قند را پایین می‌آورد.

۳٫       نمک باید قبل از هر چیز خورده شود و به حدّ اعتدال.

۴٫       در موارد نیاز و دلخواه باید نمک مصرف شود.

۵٫       مقدار مصرف در هنگام مصرف، نیم گرم است حدوداً.

۶٫       مهم‌ترین خاصیّت دهان گندزدایی است.

۷٫       نمک تأثیری در فشار ندارد و حتّی گاه فشار را پایین می‌آورد.

۸٫    مصرف نمک بعد از غذا از فساد دندان جلوگیری می‌کند. شوری بر تمام مزه ها غالب است به همین دلیل بعد از غذا باید نمک خورد تا دهان ضدّ عفونی شود.

۹٫       غذا جز با نمک اصلاح نمی‌پذیرد(= سالم و گندزدایی نمی‌شود).

۱۰٫   ید نمک باید طبیعی باشد که اگر بدن نیاز نداشت، جذب نشود.

۱۱٫   طبیعت نمک گرم و تابستانی است(گرم و خشک) و برای جلوگیری از چاقی تجویز می‌شود چون رافع بلغم است.

۱۲٫  برای پاستوریزه کردن سبزی از نمک یا سرکه استفاده کنیم. نمک سبزی را زنده و با طراوت نگه می‌دارد. برای ضدّ عفونی کردن میوه می‌توان از نمک استفاده کرد ولی نمک کمتری در اینجا نیاز است.

۱۳٫   به فرمایش امام صادق(ع) هر کس بر نخستین لقمه‌ی خود نمک بزند، کک و مک او از بین می‌رود.

۱۴٫   به فرمایش رسول اکرم(ص) بیش از سی صد بیماری را با نمک می‌توان درمان کرد که کمترین آن‌ها جذام است.

۱۵٫   به فرمایش علی(ع) بر سر سفره‌ای که نمک طعام در آن نباشد حاضر نباشید.

۱۶٫   ید نمک طبیعی اگر اضافه باشد، دفع می‌شود ولی ید شیمیایی قهراً جذب می‌شود خواه لازم باشد خواه نباشد.

۱۷٫   نمک‌های یددار بازار به سختی در آب حل می‌شوند چون ناخالصی دارند.

۱۸٫  بهترین نمک، نمک دریاچه‌ی ارومیه است. در مورد این نمک در طبّ اسلامی و سنّتی پرهیز نداریم. پرهیز در مورد نمک بازاری و شیمیایی است.

۱۹٫   در قدیم تخم مرغ را در لایه‌های نمک نگه می‌داشتند. نمک سود کرد ماهی و … نیز رایج بوده است.

۲۰٫   ضرب‌المثل‌های مربوط به نمک نشان می‌دهد که نمک مهم است.

۲۱٫   نمک‌های سنّتی مورد تأیید است.

۲۲٫   در نمک‌های بازار منیزیم برداشته شده و ید آن استاندارد نیست.

۲۳٫   نمک طعام غیر از نمکی است که مطرح است(NA- CL = نمک سدیم). این دو اصطلاح را نباید خلط کرد.

۲۴٫   قرقره کردن نمک یکی از عادات خوب است.

۲۵٫   نمک طعام را قبل یا بعد غذا بخوریم، لوزه‌ی عفونی رفع می‌شود.

۲۶٫   سنگ نمک گرم شده درد سینوزیت را رفع می‌کند.

۲۷٫   نمک دریاچه‌ی ارومیه دارای کلسیم، پتاسیم، منیزیم، کلر و سدیم دارد. سدیم و منیزیم طلای درون نمک است.

۲۸٫   نمک حجاب نفس است.

۲۹٫   از امام صادق(ع) روایت داریم که هر کس قبل و بعد از غذا نمک نخورد و بیمار شود، جز خود را ملامت نکند.

آب

۱٫       آب بر دو قسم است: آزمایشگاهی(H2O) ـ بقیّه‌ی آب‌ها

۲٫       سه چهارمِ بدن انسان هم مثل زمین، آب است. بدن انسان مثل زمین از چهار عنصر تشکیل شده که یکی آب است.

۳٫       در قدیم به آب روح هم می‌گفتند.

۴٫       آب طبیعت زمستانی دارد.

۵٫       بهتر است هر جا رفتیم، آب منطقه‌ی خودمان را با خودمان ببریم و با آب مقصد مخلوط کنیم و بخوریم.

۶٫       امام رضا(ع) فرموده‌اند: وسط غذا نباید آب خورده شود؛ باعث بلغم، سوء هاضمه، بوی دهان، ضعف معده می‌شود.

۷٫    علی(ع): اگر روز ایستاده آب بخورید، مایه‌ی تندرستی و قدرت بیشتر می‌شود. در شب، ایستاده آب خوردن انسان را دچار درد بی‌درمان می‌کند. نشسته آب خوردن در روز فایده و ضرری ندارد.

۸٫       قبل از غذا می‌توان آب خورد. بعد از غذا بهتر است بعد از ۲ ساعت آب خورده شود.

۹٫       با نوشیدن آب موقع خوردن غذل، صفحه‌ی شناسایی مغز روی زبان را پاک نکنیم.

۱۰٫  آب جوشیده سبک است ولی آب نجوشیده سنگین است. آب سالم نجوشیده را می‌توان قبل از غذا خورد ولی بهتر است همیشه آب جوشیده بخوریم. آب را حتماً باید جوشاند و خورد(در سماور برنجی). بهترین آب، آبِ جوشیده است. رسول خدا(ص) آب را سرور نوشیدنی‌ها می‌داند و می‌فرماید آب را بجوشانید. آب جوشیده با غذا اشکال ندارد خورده شود.

۱۱٫   آبْ هر چه بیشتر بجوشد، قدرت درمانگری‌اش بیشتر می‌شود.

۱۲٫   برای پخت غذا بهتر است از آب جوشیده استفاده کنیم.

۱۳٫   قدما شیره با برف و آب نیسان در ماه دوم بهار را استفاده می‌کردند.

۱۴٫   آب، موجود زنده است و نباید آن را مرده حساب کرد.

۱۵٫   آب‌ها با هم فرق می‌کنند.

۱۶٫   اخلاقِ آشپز روی آب تأثیر می‌کند.

۱۷٫   آب میان غذا، باعث بدبو شدن دهان و بزرگ شدن شکم می‌شود.

۱۸٫   کلّ آب جهان ۴/۱ میلیون کیلومتر مکعب است. ۶/۲ درصد آن آب شیرین است که به درد نوشیدن می‌خورد.

۱۹٫   ایرانی‌ها از ۲۷ فروردین تا پایان اردیبهشت آب نیسان جمع‌آوری می‌کردند.

۲۰٫   یکی از سه عنصر حیاتی آب است(بعلاوه‌ی نمک و …).

۲۱٫   یکی از عواملی که باعث داخل شدن دارو به بدن می‌شود، آب است.

۲۲٫   نوشابه‌های کنونی جز ضرر هیچ چیز ندارد.

۲۳٫   اگر دوغ با ماست سالم باشد، مفید است. دوغ سِرُم غذایی است و باید نمک به آن زد. بدون نمک، طبیعت آن خنثی نمی‌شود.

۲۴٫   آبِ زیاد خوردن بدون تشنگی، باعث پیری کلیه‌ها و در نتیجه پیری انسان می‌شود.

۲۵٫   آب انواع مختلف دارد: سبک(گوارا) ـ سنگین(ناگوارا)

۲۶٫   آب باید از نهر و از روی سنگ ریزه‌ها برود. آبِ خوب از شرق به غرب می‌رود.

۲۷٫   لوله‌کشی‌های آب باید مسی باشد. این باعث از بین رفتن میکروب آن می‌شود.

۲۸٫   امام رضا(ع) فرمودند آب سبک بخورید.

۲۹٫   ما قهوه خانه داشتیم نه چایخانه.

۳۰٫  قدمای ما می‌گفتند: چای عامل سودا و سودا، عامل سرطان است. چای پاک کننده‌ی(فیلتر) هواست و خوردن آن باعث می‌شود سموم داخل بدن انسان شود.

۳۱٫   بعد از بیداری، آب ولرم یا غذای آبکی باید خورد.

۳۲٫   بعد از حمام و جماع نباید آب خورد.

۳۳٫   بعد از خوردنِ خربزه نباید آب خورد.

روغن

۱٫    روغن‌ها همه خوب‌اند کاربردشان فرق می‌کند. دو نوع روغن داریم: خوراکی ـ صنعتی. روغن‌های صنتعی وقتی حرارت می‌بینند، رقیق نمی‌شوند(سفت و چسبنده می‌شوند)؛ برعکس روغن‌های خوراکی.

۲٫       انبیا روغن کنجد می‌خوردند. یهودی‌ها هم روغن کنجد می‌خورند.

۳٫       طبیعتِ روغن مصرفی باید گرم باشد.

۴٫       هر کس چربی بالایی دارد، بعد از سه ماه مصرفِ روغنِ کنجد، مشکلش حل می‌شود.

۵٫       روغن کنجدِ بازاری، قابل قبول نیست و مثل روغن صنعتی است.

۶٫       طبیعت روغن نباتی، پاییزی است. باید روغن بهاری خورد(روغن کنجد، و …)

۷٫       برای جرم‌گیریِ گوش، روغن زیتون در گوش بریزید و روی هر گوش ۱۰ دقیقه بخوابید.

۸٫       روغن نباتیِ جامد و مایع قابل قبول برای خوراک نیست.

۹٫       روغن خوراکی را مکرّر می‌توان استفاده کرد(بر خلاف روغن صنعتی).

۱۰٫   روغن زرد، بهاری(بهترین طبیعت) است. روغن کنجد، بهاریِ نزدیک ب�%۸

 

+++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++

منابع جزوه‌ی جزوه طب سنتی – اسلامی:

– از اوّل مزاج شناسی تا چگونه بخوریم: سایت دکتر روازده – سی. دی. های دکتر روازاده
– چگونه بخوریم؟ برگرفته از نوشته‌ی آقای سیّد رضا حسینی در سایت تبیان
– برنامه‌ی تقویت جسم، ….
– طبیعت و مصلح غذاها: پانزده روز تا سلامتی، جمشید خدادادی – تغذیه در طبّ ایرانی اسلامی، دکتر غلامرضا کردافشاری، دکتر حوریه محمّدی کناری، دکتر سیّد سعید اسماعیلی – سردی و گرمی خوراکی‌ها، کاظم کیانی

منابع برای مطالعه‌ی بیشتردر این خصوص:

– چهره‌ی جان، محمّدلک علی آبادی
– عالمی که انسان نام گرفت، مؤسّسه‌ی پژوهشی ابن الحیدر
– توصیه‌های پزشکی عارفان، ابراهیم کاظمی انصاری
– زبان خوراکی‌ها، دکتر غیاث الدّین جزایری
– اسلام پزشک بی‌دارو، احمد امین شیرازی
– دانشنامه‌ی احادیث پزشکی، محمّد محمّدی ری شهری

 

به اشتراک بگذارید ! Digg it StumbleUpon del.icio.us Google Yahoo! Reddit

5 نظر برای جزوه مهم طب سنتی – اسلامی

  1. سلما گفت:

    جالبه.من نظر خاصی در مورد طب سنتی ندارم.اما خیلی هم بهش پایبند نیستم !!!! بیشتر طب نوین با جزئیات دقیق فیزیولوژیک و پاتولوژیکش رو قبول دارم.
    +++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
    احسان: نظر شما به جهت دانشجوی پزشکی بودنتون محترمه اما ما مطالبمون رو روی مبانی توحیدی و دینی منتشر میکنیم .

  2. محمدرضا گفت:

    برخی از بخش ها بادیدعلمی تناقض دارند!

    • مدرسه طب گفت:

      با کدوم علم ؛ با علم الهی یا علمی که توی هاریسون هر سال داره تعقیر می کنه
      و به انسان دارد به یک موجود حقیر تگاه می کند؟

    • مدرسه طب گفت:

      فکر کنم منظور شما از بعضی بخش ها
      غذا چطور از معده وارد کبد می شود است
      در بدن چهار طبخ وجود دارد
      طبخ اول در گوارش که به کشکاب تبدیل می شوذ البته از دهان اغاز می شوذ
      غذا در روده به دو قسمت تقسیم می شوذ بخشی دفع می شود و بخشی به کبد می رود از طریق عروق مزانتر که ان شالله اناتومی سال های پایه در خاطر مبارک هست
      که در طب ایرانی به این عروق ماساریقا می گوییم
      منظور از ورود غذا به کبد کیلوس یا کشکاب هست نه خود غذا
      و طبخ های بعدی که در کبد و عروق میان بافتی یا همون ماتریس اناتومی یا به قول ما علم التشریح صورت می گیره
      می بینی که هم چیزی این طب قبلا کار شده و اگر چیزی مبهمی بود الان پیراهن عثمان تبدیل می کردند بعضی از آقایان به اصطلاح دکتر !!!!

      پ ن
      منظور گوارش—-> معده و روده ها است در طب ایرانی اسلامی

  3. لثارات گفت:

    سلام
    چرا درمورد نمک نوشتین”نمک حجاب نفس است”؟
    یعنی چی؟++++++++++++++++
    باتشکر لطفا سوالتون رو در سایت بینش http://bineesh.ir/ مطرح فرمایید.

نظر دهید

*

code

کد امنیتی *